Ηρακλής Ρεράκης, Καθηγητής ΑΠΘ,
Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενώσεως Θεολόγων
Αποδεχτήκαμε, αρχικά, λόγω σεβασμού στη διαφορετικότητα, το μάθημα της Ηθικής, ως συναφές, όμως, με το Μάθημα των Θρησκευτικών και τελικά, βρεθήκαμε μπροστά σε (3) τρία Προγράμματα (Δημοτικού-Γυμνασίου-Λυκείου) που συγγράφτηκαν και εγκρίθηκαν με ΦΕΚ, τα οποία κατά την κρίση μας, είναι άσχετα με την Ηθική ζωή, έτσι όπως ήταν και είναι τυπωμένη στη συνείδηση του Ελληνικού λαού. Το μάθημα της Ηθικής είναι το νέο Μάθημα, το οποίο θα διδάσκονται φυσικά, ΜΟΝΟΝ οι μη Ορθόδοξοι Μαθητές (άθεοι – αλλόθρησκοι και αλλόδοξοι) εφόσον βέβαια, ζητήσουν απαλλαγή από το Μάθημα των Θρησκευτικών και αφού συμπληρωθεί ο απαιτούμενος από την πολιτεία, αριθμός των μαθητών για τη διδασκαλία αυτού του μαθήματος.
Όπως διαπιστώνουμε, όμως, από το περιεχόμενο αυτών των Προγραμμάτων η Ηθική που πρόκειται να διδαχθεί μέσω αυτών, δεν είναι μια Ηθική, η οποία θα έπρεπε να περιλαμβάνει τη διδασκαλία της ζώσας Ηθικής ζωής, που βιώνει και τρέφεται πνευματικά ο Ελληνισμός διά μέσου των αιώνων, ως τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς, αλλά ξένες θεωρίες φιλοσοφίας περί ηθικής, βγαλμένες μέσα από τη διδασκαλία διαφόρων φιλοσόφων της Δύσης. Πρόκειται για μια φιλοσοφική Ηθική, όπως άλλωστε ονομάζεται εντός των Προγραμμάτων, που δεν εφαρμόστηκε ούτε δοκιμάστηκε ποτέ, διότι όντως, είναι ανεφάρμοστες φιλοσοφικές ιδέες ηθικής. Ανέλπιστα, δεν μπορεί κανείς να κατανοήσει ποια είναι στην πράξη η Εφαρμοσμένη Ηθική Φιλοσοφία, που επικαλούνται οι συνάδελφοι - συγγραφείς του Προγράμματος και φυσικά δεν γνωρίζουμε να έχει εφαρμοστεί ποτέ στην πατρίδα μας.
Για τις πτυχές του περιεχομένου και την κατεύθυνση της Φιλοσοφικής Ηθικής των Προγραμμάτων αυτών και αν σχετίζονται με τον/την Έλληνα/δα μαθητή/τρια, θα ασχοληθούμε σε άλλο άρθρο μας. Ωστόσο, από τις πρώτες επισημάνσεις που έχει κάποιος να κάνει για τα Προγράμματα αυτά είναι ότι δεν είναι για μαθητές, αλλά για φοιτητές των Τμημάτων ή των Τομέων Φιλοσοφίας των Πανεπιστημίων μας. Και αυτό, διότι δεν είναι διδάξιμα και εφαρμόσιμα σε σχολεία, καθώς, από Παιδαγωγικής Πλευράς, δεν θεωρούμαι ότι ανταποκρίνονται στο επίπεδο της δεκτικότητας των μαθητών/τριών.
Η εξ’ αρχής δόμηση της διδακτικής πλευράς ενός Προγράμματος έχει μεγάλη σημασία, διότι η σκοποθεσία, τα περιεχόμενα και ο τρόπος συγγραφής του, όπως και των Βιβλίων διδασκαλίας του, είναι ανάγκη να προκαλούν το αβίαστο ενδιαφέρον και την έλξη των μαθητών, να έχει σχέση με το οικογενειακό, κοινωνικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό τους περιβάλλον, να μπορούν οι μαθητές να το κατανοούν, να αυτενεργούν, μέσα από αυτό, να διαλέγονται με αφορμή τη θεματολογία του, πολύ δε περισσότερο να επεξεργάζονται με χαρά τις γνώσεις που κομίζει και να αποδέχονται τα διδασκόμενα.
Η σύγχρονη διδακτική διαδικασία, επίσης, οποιουδήποτε σχολικού Μαθήματος απαιτεί σύνδεση της όλης μαθησιακής και μορφωτικής διδασκαλίας με την ηλικιακή ανάπτυξη των μαθητών, με τις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα, τη συναισθηματική και την ψυχική τους κατάσταση καθώς και με τις μαθησιακές τους δυνατότητες. Η γνώση της κατάστασης, στην οποία βρίσκεται ο μαθητής, από πλευράς μαθησιακής ετοιμότητας, επηρεάζει τον τρόπο και τη μέθοδο διδασκαλίας, το επίπεδο του διαλόγου μέσα στην τάξη, τον τρόπο βοήθειας και καθοδήγησης, που προσφέρει ο παιδαγωγός, όταν ο μαθητής προσπαθεί να σκεφτεί, να αναζητήσει, να αναλύσει, να κατανοήσει ή να ανακαλύψει τα μορφωτικά αγαθά. Τα τελευταία χρόνια, υπάρχουν ραγδαίες εξελίξεις στον κόσμο που ζούμε, με τις νέες ιδιαιτερότητές που παρουσιάζει, σε επίπεδο τεχνολογίας, συστημάτων πληροφορίας, οικονομίας, επαγγελματικής κατάστασης αλλά και με την διαρκώς διογκούμενη κρίση αξιών και προτύπων. Γι΄ αυτό θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο σχολείο οι προσληπτικές και ερμηνευτικές ικανότητες του ψυχικού και συναισθηματικού επιπέδου του μαθητή, προκειμένου να είναι σε θέση να παρακολουθεί αυτές τις μεταλλαγές και τις εξελίξεις.
Μέχρι τώρα στην Ελλάδα, κυρίως οι Θεολόγοι ήταν εκείνοι που δίδασκαν την Ηθική συγκρότηση των νέων (παλαιότερα δίδασκαν και το μάθημα της Χριστιανικής Ηθικής). Το μάθημα των Θρησκευτικών και στην Ελλάδα και στις ευρωπαϊκές χώρες ήταν εκείνο που πρόσφερε στους/στις μαθητές/τριες τα βασικά ηθικοκοινωνικά στοιχεία και κριτήρια ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι το ΣτΕ, με Απόφασή του (2019) για τους μαθητές που έχουν το δικαίωμα της απαλλαγής από τα Θρησκευτικά, ζητάει ένα μάθημα, π.χ. Ηθικής, συναφές με τα Θρησκευτικά. Δεν ζήτησε να είναι συναφές με μια θεωρητική φιλοσοφική Ηθική. Αυτό σημαίνει ότι αναγνωρίζεται η πληρότητα της ηθικοκοινωνικής συγκρότησης που προσφέρει το Μάθημα των Θρησκευτικών στους νέους μας και γι’ αυτό προτείνεται ένα συναφές Μάθημα Ηθικής, ως προς τον σκοπό και το περιεχόμενο, αλλά συναφές θα λέγαμε, ασυζητητί, λόγω εμπειρίας και συγγένειας και ως προς τη διδασκαλία (από Θεολόγους), για να προσφέρει ανάλογο, συναφές και συγγενές ήθος και τρόπο συμπεριφοράς με όλα όσα προσφέρει και το μάθημα των Θρησκευτικών. Όλα τα ηθικοκοινωνικά μαθησιακά στοιχεία που μαθαίνουν οι νέοι μας, χρειάζεται να έχουν και κάποια προσδοκώμενα αποτελέσματα στην ηθικοπνευματική και κοινωνική τους ζωή. Τι να τις κάνει ο νέος τις θεωρίες του Καντ ή του Hobs, που δεν εφαρμόζονται στην ζωή και στις αναζητήσεις του και σε ποιο επίπεδο θα τον βοηθήσουν;
Πολύ σημαντικός παράγοντας για την επιτυχία μιας ηθικής διδασκαλίας στο σχολείο αποτελεί η αντίληψη ότι ο/η μαθητής/τρια δεν είναι ένα ταμιευτήριο γνώσεων, αλλά ένα πρόσωπο ελεύθερο, ξεχωριστό και μοναδικό, το οποίο έχει ανάγκη όχι φιλοσοφικών θεωριών, αλλά δόμησης ή αναδόμησης του προσώπου του, της ψυχής, της καρδίας του, του λογισμικού του, για να μπορεί να βοηθηθεί και να μπορέσει να ελευθερωθεί από πάθη και αδυναμίες, που θα το δυσκολέψουν στη διαπροσωπική του σύνδεση με τον συνάνθρωπο και στην οργάνωση γενικά της ηθικοπνευματικής του ζωής. Η προσωποκεντρική θεώρηση της αγωγής, τα τελευταία χρόνια, επεξεργάζεται την κατανόηση του ανθρώπου, ως ενιαίας και αδιάσπαστης ψυχοσωματικής ενότητας. Ασχολείται, επίσης, με την κατεύθυνση που έχει λάβει η παιδαγωγική πράξη, έτσι ώστε να μπορεί να συνδέει τη μαθησιακή διαδικασία με την ηλικιακή ανάπτυξη αλλά και με την ψυχική κατάσταση του νέου, με τα ενδιαφέροντα, τις ανάγκες, τις ιδιαιτερότητες και τα προβλήματά του.
Η θεωρητική και γνωσιοκρατική κατεύθυνση που έχει δοθεί στην παιδεία, τα τελευταία χρόνια σε συνδυασμό με την εξέλιξη στην τεχνολογία, την κοινωνία της πληροφορίας και στην αναζήτηση των επαγγελματικών και βιοποριστικών πτυχών της ζωής δημιούργησε νέα δεδομένα και νέες ανάγκες. Έδειξε τα κενά, που δημιουργούνται στους νέους και τις ανυπέρβλητες δυσκολίες και αδυναμίες που έχουν για να μπορούν, επαρκώς, να αντιμετωπίζουν επικίνδυνες καταστάσεις και ανάγκες, που δημιουργούνται στη ζωή. Έτσι, άρχισαν να συζητούνται τα προβλήματα, που δημιουργεί η μονομερής κατεύθυνση της παιδείας και η αναγκαιότητα μιας ισομερούς κατανομής των σπουδών και μιας ισότητας και εξισορρόπησης των γνωστικών περιεχομένων μαθημάτων, αφενός, με θεωρητικό και τεχνοκρατικό περιεχόμενο και αφετέρου με ανθρωπιστικό, με στόχο την ολόπλευρη και ισόρροπη κατάρτιση και αγωγή των μαθητών. Αυτή η στροφή θα μπορούσε να έχει μια σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση του ήθους, του συναισθηματικού κόσμου, των προτύπων, των πεποιθήσεων, των στάσεων, του τρόπου ζωής και αντίληψης των μαθητών.
Είχαμε συζητήσει για όλα αυτά με κάποιους από τους συναδέλφους που ανέλαβαν να συγγράψουν τα Προγράμματα της Ηθικής, αλλά διαπιστώνουμε ότι, τελικά, έδωσαν σε αυτά μια θεωρητική και φιλοσοφική κατεύθυνση, που τα αποξενώνει από την Ηθική που ζει ο ελληνικός λαός, ως τρόπο σκέψης, συνείδησης και συμπεριφοράς, δηλαδή, από την γνωστή του πρακτική Ηθική του ήθους και των παραδόσεων του Ελληνισμού. Δεν εννοούμε, βέβαια, όπως κάποιοι άλλοι, την απόρριψη του μαθήματος της Ηθικής και την θεσμοθέτηση ενός θρησκειολογικού – ουδέτερου – πληροφοριακού Μαθήματος, αλλά την επανεξέταση και αναμόρφωση των ίδιων των (3) Προγραμμάτων της Ηθικής, για να γίνουν πιο προσιτά, πιο οικεία, πιο συγγενη στην ελληνική πολιτισμική και πνευματική ταυτότητα και συνείδηση των μαθητών/τριών. Θα επανέλθουμε!
